ОБ АВТОРЕ

Окончила факультет журналистики БГУ, Высшую школу журналистики им. М. Ваньковича в Варшаве.

Работала корреспондентом в "Газете Слонімскай", журналистом в онлайн-проекте Ximik.info, была автором и ведущим программы "Асабісты капітал" на телеканале "Белсат".

С 2010 года  координатор кампании ОО "Белорусская ассоциация журналистов" - "За якасную журналістыку".

Член Правления БАЖ.

Руководитель проекта Mediakritika.by

Вы здесь

Ягор Марціновіч: Чытачу абсалютна ўсё роўна, хто аўтар раcследвання

Интервью

Журналіста і рэдактара “Нашай Нівы” Ягора Марціновіча называюць “спецыялістам па Драздах”. Зразумела, да птушак гэтае яго жартаўлівае прозвішча не мае ніякага дачынення. Ужо некалькі год запар Ягор вядзе сваеасаблівы “летапіс” элітнага пасёлка Дразды, у якім будуюць свае дамкі высокія беларускія чыны, “зоркі”, спартоўцы і проста прыбліжаныя да першай асобы краіны людзі.

Малады хлопец узяўся за тэму ледзьве не адразу пасля сканчэння журфаку і за гэты час зрабіў сабе імя сапраўднага журналіста-расследвацеля. Пагадзіцеся, спецыялізацыя ў нашай краіне вельмі рэдкая. Традыцыйна лічыцца, што сапраўдныя расследванні ў Беларусі амаль немагчымыя, занадта ўсё закрытае і зарэгуляванае. Але, кажа Ягор Марціновіч, часам проста трэба ўмець шукаць інфармацыю і не баяцца наступстваў.

Сам журналіст, па ягоных словах, амаль не карыстаецца “дапамогаю” інфарматараў, але прыдумляе нестандартныя шляхі пошуку дадзеных. Да прыкладу, ідэю для першай публікацыі пра Дразды яму “падказаў” аўтамат на паштамце.

Mediakritika.by паразмаўляла з калегам аб цяжкасцях журналістцкіх расследванняў, любові па падарожжаў і бездакорную рэпутацыю.

- Ягор, распавядзіце, калі ласка, як чалавек, мараю якога са студэнцтва быў беларускамоўны таблоід, зрабіў сабе імя журналіста-расследвацеля? Вас вымусілі, падштурхнулі, сказалі “трэба, бо няма каму”, ці душа ўсё ж ляжала менавіта да гэтага жанру?

- Мне падаецца, што адно другому не супярэчыць. Бо нашая беларуская спецыфіка ў тым, што ў нас няма асаблівых зорак, ці нейкага шоўбізу, і атрымліваецца, што вымушанымі “зоркамі” у нас становяцца палітыкі, кшталту тых жа Ярмошынай ці Шчоткінай. Таму, для мяне не будзе дзіўным, калі ў будучым беларускамоўным таблоідзе пра чыноўнікаў будуць пісаць як пра жывых людзей. Тым больш, такое ўжо было ў гісторыі беларускай журналістыкі, узгадайма, напрыклад, газету “Імя”, якая пісала нефармальна пра ўсіх і пра ўсё, не баялася ісці да чыноўнікаў, а чыноўнікі не баяліся ісці да іх. Акрамя таго, для мяне стварыць удалы таблоід – гэта вельмі цяжка рэч. І часам гэта нават прэстыжней, чым стварыць чарговае звычайнае, якіх мільён.

- То бок, можна сказаць, вы не здрадзілі сваёй мары? Ці “Наша Ніва” як раз на тым самым шляху да першага беларускамоўнага таблоіду?

- Давайце для пачатку разбярэмся, што такое таблоід. Калі гэта СМІ, якое выключна піша на так званыя “жоўтыя” тэмы, то гэта не выпадак “Нашай Нівы”. Калі глянуць на агульныя тэндыцыя развіцця медыяў у свеце, то сёння найбольшай папулярнасці дабіваюцца выданні, якія ўдала спалучаюць так званыя “высокія” і “нізкія” тэмы. І калі ты пішаш, як газета “Ведомости” у Расіі, то чытач ніколі табой не зацікавіцца. Не магу сабе таксама ўявіць, што хтосьці едзе ў транспарце і чытае “Беларусы і рынак”, калі толькі іх бясплатна дадуць. А за грошы людзі хочуць і інфармацыі, і атракцыі. І “Наша Ніва”, на маю думку, спалучае і сур’ёзныя,  і таблоідныя тэмы.

- Ягор, чаму вы ўзяліся за жанр журналісцкіх расследванняў?

- У кожнага журналіста ёсць мацнейшыя і слабейшыя бакі. Напрыклад, у мяне не надта ляжыць душа да інтэрв’ю. Я больш схільны да пошуку інфармацыі, пошуку дадзеных. Гэта мяне захапляла яшчэ з дзяцінства. І таму расследванні – гэта працяг такога дзіцячага, калі хочаце, хоббі. Жаданне адшукаць нешта закрытае. Ці гэта журналістыка? Вядома.

- Марылі быць дэтэктывам?

- Калі толькі каб адшукаць шапку-невядзімку і ў ёй блукаць і глядзець, што і дзе адбываецца насамрэч (смяецца – аўт.). Што ж да маіх першых расследванняў, датычна тых жа Драздоў, то гэта была такая трошкі выпадковасць. Я тады са здзіўленне высвятліў, што ўсе ведаюць, што існуе нейкая з’ява, але публічна пра яе нічога не гавораць. Штосьці трошкі мільгала ў СМІ, але вельмі выпадкова і не сістэмна. І мяне гэта ўразіла. Было жаданне распавесці, хто ж жыве ў тых Драздах. Дапамог выпадак. У той час на “Белпошце” паставілі адмысловыя тэрміналы, праз якія людзі толькі вучыліся аплочваць камунальныя паслугі. У іх уводзіўся адрас пражывання, а ў якасць пацверджання высвечвалася прозвішча плацельшчыка. Ну і гэта было досыць проста – увесці адрэсы з карты ў аўтамат і атрымаць імёны ўласнікаў таго, ці іншага дома. Зразумела, што такая інфармацыя была даступная кожнаму, нават не журналісту, але чамусьці ніхто не хацеў ею скарыстацца.

- Мо таму, што традыцыйна лічыцца, што ў Беларусі амаль няма адкрытых дадзеных, асабліва што тычыцца віп-асобаў?

- Так, гэта, канешне, мінус. Яшчэ адзін – самацэнзура. У людзей ёсць па змоўчанні такое ўспрыманне, што жыццё чыноўнікаў – тэма рызыкоўная. І мо ня трэба ёю займацца, хай нехта іншы. Бо будуць жа званіць, пісаць, пагражаць. І я разумею, што ў гісторыі беларускай журналістыкі былі і прыклады нападаў на журналістаў, і нават знікнення, але мне, усё ж такі, падаецца, што гэта трошкі іншая гісторыя.

- І што, ніхто пасля публікацый пра Дразды не тэлефанаваў, не пісаў, не пагражаў?

- У тым та і пытанне, што не. Ніводнай прамой рэакцыі пакрыўджаных. Таму асноўная выснова, якую я з той першай публікацыі зрабіў: яны нас баяцца больш, чым мы іх. Пасля, канешне, праз пятнадцатыя вусны мне распавядалі, як “там” успалашыліся. Маўляў, калі такая інфармацыя выйшла ў прэсе, то мо гэта была замова зверху, і што б тое магло азначаць? Мо хутка дом адбяруць? Людзям было складана паверыць, што журналіст мог проста прыйсці і проста зрабіць сваю справу. Але гэта нам толькі на руку. Бо ў адрозненні ад той жа Расіі, ці Украіны, дзе ў кожнага алігарха свая служба бяспекі і г.д., у нас з журналістам, які надрукаваў такія звесткі, проста ніхто не палезе разбірацца. У нас жа пакуль загаду зверху ня будзе, то і рэакцыі няма.

- Мо проста яшчэ не закранулі тую тэму, якая сапраўды для ўладаў падасца небяспечнай?

- Магчыма і так. Але часам узровень небяспечнасці тэмаў вызначаюць самі медыі. Глядзіце, да прыкладу, нядаўна TUT.by надрукаваў навіну пра тое, што ўнучка Лукашэнкі паступіла на платнае ў БДУ. І да навіны закрылі каментары. Не разумею, навошта такая самацэнзура? Навошта па змоўчанні адмаўляць грамадству ў магчымасці гэтую навіну абмеркаваць? Будуць адбразы – можна мадэраваць каментары. Упэўнены, што там не было ніякага званка зверху. Проста ўласная ініцыятыва СМІ.

- Калі казаць пра расследванні, то ў іх істотную ролю гуляюць крыніцы інфармацыі. Хтосьці злівае інфармацыю журналістам, узгадаем, напрыклад, Панамскі кейс. Хтосьці пагаджаецца на супрацоўніцтва пасля доўгіх перамоваў. Як вы правяраеце свае крыніцы, як вырашаеце праблему даверу да іх?

- У расследваннях па Драздах ніяк крыніц у выглядзе канкрэтных асобаў у мяне не было. Проста знаходзіў, дзе інфармацыю можна знайсці ў агульным доступе і браў адтуль. Але, зразумела, што пасля першага надрукаванага расследвання былі нейкія абстрактныя лісты ад чытачоў, каментары на сайце, якія нібыта  “падказвалі”, як тэму можна працягнуць. Але ўсё гэта былі абстрактныя рэчы, не было ніякіх дакумантаў, таму прыходзілася разлічваць толькі на сабе. Для таго, каб такія злівы атрымліваць, пэўна трэба мець нейкае асаблівае кола знаёмых і інфарматараў. Мне прасцей гэтага папросту ня мець, каб пасля не хвалявацца, што інфарматар мною скрарыстаецца.

Добры прыклад – так званае “расследванне” пра НІСЭПІ, якое выйшла на беларускім тэлебачанні. Калегі запыталі ў БТ магчымасці азнаёміцца з дакументамі, на падставе якіх было зробленае тое “расследванне”. І многія медыі атрымалі тыя дакументы, у тым ліку і “Нашая Ніва”. Наколькі ведаю, ніхто з тых медыяў іх далей не распаўсюдзіў. Асабіста я адказаў на гэты ліст просьбаю болей не дасылаць інфармацыю, атрыманую нелегальным шляхам. Гэта пытанне этыкі, бо калі афіцыйна БТ агучыла, што гэтыя дакументы ім нібыта падкінулі ў машыну, то гэта проста смешна.

- Ягор, раней вы казалі, што чытаеце каментары пад сваімі матэрыяламі. Чаму для вас гэта важна?

- Болей таго, я шчыра скажу, што ўвогуле люблю чытаць каментары на розных сайтах. І ведаеце, я ніколі не сустракаў, каб нейкі чалавек напісаў вялізны каментар з рознымі фактамі і прыкладамі, і гэта была б проста ягоная фантазія. Так, там можа не быць прамых доказаў, дакумантаў, ці яшчэ нечага істотнага. Але на тое мы і журналісты, каб не праходзіць міма і імкнуцца праверыць напісанае. Мне каментары даюць, перш за ўсё, нейкую дадатковую інфармацыю, ня часта, але бывае. Да прыкладу, у нас ёсць некалькі чыноўнікаў, у афіцыйных біяграфіях якіх не пазначанае месца нараджэння. Але гэтыя ж людзі нарадзіліся ў Беларусі. І раней, ці пазней хтосьці з каментатараў піша: “Дык гэта ж мой зямляк!”

Па-другое, у адрозненні ад працы ў друкаваных медыях, ты можаш адразу атрымаць зваротную сувязь, адчуць, што твая праца кагосьці зачапіла. Гэта трымае цябе ў тонусе. Апроч таго, мне падабаецца, што сярод каментатараў ёсць фрыкі, якія самі могуць стаць героямі для будучых матэрыялаў.

- Вы лічыце, што журналіст, які не любіць вандраваць, - прафнепрыгодны. Якія яшчэ якасці павінны быць уласцівыя журналістам, на вашую думку, каб ён лічыўся прафесіяналам?

- Як мінімум, я не разумею, як у 2016 годзе ў прафессіі працаваць людзі, якія з тэхнікаю на “вы”. Калі сёння чалавек не ў стане адшукаць інфармацыю, то ён, калі і не прафнепрыдатны, то дакладна не канкурэнтаздольны. Бо адназначна знойдзецца той, хто можа рабіць гэта. Безумоўна, важны аспект – самаадукацыя. Не абавязкова мець яшчэ адзін дыплом, але цікавіцца тым, што ў трэндах, што робяць калегі, хадзіць на семінары і лекцыі, пашыраць кругагляд. Зразумела, што журналісты –  гэта прафесійныя дылентанты, але чым шырэй твой кругагляд, тым больш у цябе шанцаў зачапіць нейкую тэму, пра якую іншыя і не здагадваюцца.

Іншае пытанне, што пакуль у Беларусі адсутнічае ўцямны медыярынак, і ў дзяржаўных СМІ можна сядзець і ўвогуле нічога не рабіць, то ты можаш і не вандраваць, і не ўдасканальвацца, і не працаваць з тэхнікай, усё роўна да пенсіі ніхто не выганіць.

- Існуе такое меркаванне, што журналісты не бяруцца за расследванні не толькі з-за таго, што гэта можа быць небяспечным, ці займае шмат часу, ці ты не можаш прагназаваць, ці атрымаецца ў рэшце рэшт нешта вартае апублікавання, але і з-за высокіх патрабаванняў да асобы самаго журналіста. Ці на вашую думку, журналіст, які бярэцца за расследванне, павінен быць крыштальна чыстым? Заўсёды плаціць падаткі, ніколі не працаваць за гранты, аліменты рэгулярна сплочваць...

- Канешне, быць крыштальна сумленным чалавекам быць заўсёды прыемней. І да гэтага варта імкнуцца. Але тут ведаеце спрацоўвае такая штука, што ў большасці сваёй чытачу абсалютна ўсё роўна, хто аўтар гэтага расcледвання. Ўпэўнены, што тыя, хто чытаў мае расследванні, з большага нават не глядзелі на імя аўтара. Таму ў мяне няма на гэты конт ніякіх ілюзій. Ніхто аўтараў пад мікраскопамі не адсочвае. І таму, калі нехта ідзе ў журналістыку з мэтаю атрымаць свае хвіліны славы, то гэта ілюзія. У Беларусі сапраўдных імёнаў у журналістыцы – па пальцах адной рукі пералічыць можна. Астатнія – ананімныя асобы.

- Не магу не спытаць пра сітуацыю вакол публікацыі фотаздымкаў Кондруся, пасля якіх вакол “Нашай Нівы” паднялася хваля крытыкі. Маўляў, журналісты падставілі чалавека. Упэўнена, што вы шмат абмяркоўвалі наступствы публікацыі ў рэдакцыі. На вашую асабістую думку, што адбылося, і чаму праваабаронцы лічуць журналістаў адказнымі за тое, што адбылося?

- У першым матэрыяле, апублікаваным у сакавіку гэтага года, чалавек на здымку сапраўды быў названы правакатарам. І гэтае слова было ўспрынятае публікаю як “правакатар КДБ”. Але той факт, што чалавек біў шкло, а ўмоныя Севярынец ці Рымашэўскі яго адганялі, паказвае, што ён і быў тым самым правакатарам. І не вельмі істотна, ці білася шкло за ідэю, ці па глупстве. Таму, на маю думку, слова было ўжыта правільна.

Тое, што чалавека затрымалі і пасадзілі пасля нашай публікацыі, то гэта ж не мы рабілі. Таму калі ўзнікае пытанне, ці мы б надрукавалі гэты матэрыял, калі б ведалі, што будзе пасля, то я б на месцы аўтара, пэўна, не публікаваў бы той тэкст. Бо гэта не было настолькі прынцыпова ў параўнанні з тым, што адбылося пазней. Але мы таго ведаць не маглі.

Калі ж некаторыя праваабаронцы нас асуджаюць, то гэта іхняе права. Тым больш, што яны ацэньваюць гэтую сітуацыю ў агульначалавечым вымярэнні.

- Вы паходзіце з сям’і журналістаў – бацька, брат, жонка. Пэўна, гэта нялёгка – падзяліць прафесійнае і асабістае жыццё, як удаецца захоўваць баланс і не быць журналістам 24 гадзіны на суткі? Увогуле ці абмяркоўваеце ў сям’і сваю працу да таго, як яна выходзіць у свет. Мо раіцеся?

- Канешне, чаму б не параіцца? У маёй жонцы Дар’і юрыдычная адукацыя, то, вядома, з юрыдычнага пункту гледжання яна можа глянуць тэксты, нешта параіць, рызыку пабачыць. Але я да гэтага стаўлюся фаталістычна, бо тэарэтычна ў суд на цябе могуць падаць, але імавернасць гэтага вельмі малая. Таму з некалькіх прапановаў жонкі адну-дзве прымаю, на астатнія заплюшчваю вочы.

Адпачываем ад працы мы звычайна ў вандроўках. Калі я адпраўляюся ў вандроўку, то асабліва не люблю рабіць адтуль нейкія матэрыялы, ці шукаць там нейкія тэмы. Проста атрымліваю асалоду. Зразумела, калі журналістыка становіцца не проста прафесіяй, але стылем жыцця, то ёй прасякнута ўсё. Але патрохі арганізм прызвычайваецца. Калі трэба, то можна і ўсё ноч сядзець, каб пагледзець выступ Ціхана на Алімпіядзе і тэрмінова апублікаваць навіну на сайце.

- Ці ёсць у сям’і канкурэнцыя за тэмы?

- Хапае тых, з кім трэба канкураваць за межамі сям’і. Ну і як я казаў, пасколькі ў нашай прафесіі сёння няма магымасці зрабіць сабе імя, то я больш накіраваны на тое, каб самому атрымліваць асалоду ад працы, а не на тое, каб канкураваць.

- Між тым у вас з жонкаю ёсць адзін агульны праект, у якім вы ездзіце на радзіму розных чыноўнікаў і распытваеце людзей аб іхнім мінулым, дзяцінстве. Як атрымалася, што вы робіце гэта з Адар’яю?

- Я – чалавек абсалютна гарадскі, у дзяцінстве на вёску едзіў, канешне, але ня часта. Таму мой моцны журналісцкі бок – пошук інфармацыі. Дзяцінства Адар’і праходзіла на вёсцы, таму яна выдатна ўмее разгаварыць чалавека. Калі я адзін паеду на тую вёску, то вельмі няўпэўнены, што атрымаю цікавы адказ. Такім чынам мы спалучаем моцныя бакі абодвух, атрымаўся такі моцны тандэм.

- Мо сакрэт яшчэ ў тым, што Адар’я – прывабная жанчына? Часам кажуць, што журналісткам прасцей здабываць інфармацыю.

- Ну так, вядома! Але ж гэта залежыць і ад субяседніка. Да прыкладу, калі да Лідзіі Ярмошынай на інтэрв’ю прыйдзе жанчына, то, упэўнены, што нічога ў яе не атрымаецца, але калі гэта будзе Зміцер Лукашук,  ды яшчэ і ўсміхнецца ёй, ды яшчэ і скажа “вы такая ого-го!”, то субяседніца расцвяце і адкрыецца яму. Жанчынам заўсёды было лягчэй працаваць з мужчынамі, а мужчынам – з жанчынамі.

- У свой час вы разам з Наталляй  Радзінай атрымалі Прэмію свабоды прэсы. Калі ўвогуле казаць пра нейкія замежныя прэміі, то такіх выпадкаў у гісторымі беларусскай журналістыкі было значнай меней, чым хацелася. Як на вашую думку, гэта праблема якасці беларускай журналістыкі, ці гэта пытанне ляноты саміх журналістаў, якія не падаюцца на замежныя конкурсы?

-  Тут шмат фактараў. Па-першае, вельмі істотна абмяжоўвае нас няведанне замежных моваў. Проста для таго, каб скласці нармальную заяўку, перакласці яе на англійскую, патрабуюцца стартавыя інвестыцыі, бо сам такое ўцямна не зробіш, трэба перакладчык. І гэты фактар шмат каго адразу спыняе. Па-другое, беларусы аб’ектыўна ў еўрапейскім светапоглядзе не вельмі цікавыя, бо ў нас нічога не абдываецца. Іншая справа, калі арганізатары конкурсу адразу выдзяляюць асобныя катэгорыі і прэміі для Беларусі, там інтарэс закладзены ад пачатку. Так і здарылася з той прэміяй, якую я атрымаў.

Ну і трэці фактар – наколькі твая праца адпавядае нейкім глабальным трэндам, упісваецца ў еўрапейскі кантэнт. Бо нават калі твой тэкст будзе супер-ідэальны, яго ўсё роўна ніхто не будзе чытаць. Максімум – прагледзяць, пра што ён. І глянуць, хто табе рэкамендуе.

- То, на ваш погляд, ці ёсць надзея ў беларускай журналістыкі дацягнуцца да ўзроўню еўрапейскай?

- Пакуль у нас не будзе ўцямнага медыярынку, які пакажа, хто з нас чаго варты, то будзем жыць у замкнёнай прасторы, у ізаляцыі. І нашыя навіны нікога асабліва не будуць цікавіць, і нас нічога асабліва не будзе кранаць. Калі ж запрацуе медыярынак, калі запрацуе рынак рэкламы, усё зменіцца. Але і сёння пры усіх нашых хібах трэба разумець, што ў той жа Літве, ці Латвіі, журналістыка не лепшая, чым нашая. Таму нашая журналістыка супараўнальная з журналістыкаю краінаў-суседзяў, але пакуль у нас няма грошай, каб фінансаваць выданні, пакуль асабліва няма канкурэнцыі,  то застаецца чакаць і падтрымліваць інтарэс для прафессі, ну і спадзявацца, што ў будучым будзе лепш.

- За працаю каго з беларускіх калегаў вы сочыце, можа вучыцеся?

- Паколькі цяпер у “Нашай Ніве” я спалучаю функцыі журналіста і рэдактара, то даводзіцца адсочваць шмат якія медыі, то магу сказаць, што такіх людзей нямала. На мой погляд, на TUT.by цяпер найкруцейшы журналісцкі склад, за апошнія два- тры гады яны зрабілі істотны скачок уверх. Напрыклад, Арцём Шрайбман у беларускай палітычнай журналістыцы гэта асоба, якую ўспрымаюць не толькі як журналіста, але і як эксперта. У Наталлі Беніцэвіч выдатныя матэрыялы. У “Камсамолцы” я заўсёды адзначаю інтэрв’ю “за жыццё” Таццяны Шахновіч. Зачытваюся на “Еўрарадыё” тэкстамі Яўгена Валошына, захапляюся яго майстэрствам пошука інфармацыі.

Фота: Радыё Свабода

Оценить материал:
0
Голосов еще нет
распечатать Обсудить в: