ОБ АВТОРЕ

Скончыў факультэт журналістыкі БДУ. Прафесійна працуе ў медыях з 1978 года.

Рэдагаваў моладзевы часопіс “Парус” з накладам мільён асобнікаў, газету “Знамя юности” часоў перабудовы (800 тысяч асобнікаў).

Быў адным з распрацоўшчыкаў канцэпцыі і першым галоўным рэдактарам інтэрнэт-газеты Naviny.by.

Шэсць гадоў выкладаў майстар-клас сучаснай журналістыкі ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце (Вільня)

Цяпер — кіраўнік аналітычных праектаў інфармацыйнай кампаніі БелаПАН, палітычны аглядальнік, медыйны трэнер.

Лаўрэат прэміі імя Святланы Навумавай 2013 года ў намінацыі “Палітычная аналітыка”, прэміі імя Герда Буцэрыуса “Свабодная прэса Усходняй Еўропы” 2014 года.

Вы здесь

Кейс Чудзянцова: баі без правіл

В фокусе

Не люблю бруднае бялізны, таму яе аматараў прашу далей не чытаць. Пры тым што ўжыў загаловак-кручок, пастараюся максімальна абстрагавацца ад канкрэтыкі высвятлення стасункаў у межах сюжэту “Чудзянцоў — Зісер — “Хартыя” (плюс фонам мноства драбнейшых суб’ектаў).

Як і вымагае профіль сайта Mediakritika.by, сканцэнтруюся на пэўных уроках, што варта вынесці з чарады падобных сюжэтаў (журналісцкіх войнаў, паводле Яніны Мельнікавай) нашаму цэху медыйных працаўнікоў.

 

Зісер у пастцы

У прыватнасці, ваш пакорлівы слуга пераканаўся, што напісаны ім у снежні артыкул “Журналіст і ў фэйсбуку — закладнік прафесіі” быў акурат у дзясятку.

У тым тэксце вялося, што журналіст як прадстаўнік пэўнай карпарацыі і фігура публічная мусіць несці асаблівую адказнасць за свае выступы ў сацыяльных сетках. Хоць ён там і “не пры выкананні”, але выказванні ўсё адно асацыююцца з ягонай медыйнай фірмай. І ў пэўных выпадках могуць яе дыскрэдытаваць.

Фактычна так і адбылося ў выпадку з Уладзімірам Чудзянцовым. На пэўным этапе ягонага эпічнага змагання на віртуальных пляцоўках уладальнік Tut.by Юрый Зісер мусіў напісаць у фэйсбуку: “Прыношу свае выбачэнні ад імя партала за ўсе знявагі, якія нанёс Уладзімір у перыяд сваёй працы на партале. Будучы асабістымі і апублікаванымі ў яго асабістых акаўнтах у іншых сацсетках, яны ўсё ж такі ўскосна закранаюць і гонар Tut.by”.

Што і патрабавалася даказаць: імя журналіста непазбежна звязваецца ў свядомасці публікі з ягоным СМІ, хоць ты ў фэйсбуку адпальваеш, хоць дзе.

Чытаем далей: “Але звальняць яго “за біяграфію” мы лічым як мінімум неправамерным. Службовых правіннасцяў, за якія прадпрыемства мае права звольніць работніка, ён не здзяйсняў”.

Зноў жа: што і патрабавалася даказаць. У згаданым артыкуле я пісаў, што на гнілым Захадзе аўтарытэтныя медыйныя брэнды даўно патурбаваліся этыкай паводзін сваіх супрацоўнікаў у сацыяльных сетках і выпрацавалі адпаведныя інструкцыі — social media guidelines.

Зрэшты, тое ж тычыцца і паводзін у афлайне. Па вялікім рахунку, журналісцкая этыка непадзельная. У кампаніі “Нью-Йорк таймс”, напрыклад, прыняты універсальны кодэкс такога кшталту, які ахоплівае розныя бакі жыццядзейнасці супрацоўнікаў.

 

Звярыны выскал капіталізму

Паводле тутэйшых мерак гэта — абуральны капіталістычны гвалт над свабодай выказвання, як яе разумеюць у нашых палесцінах, каторым ніколі не шэнціла жыць пры дэмакратыі.

Але там ты мусіш выбіраць: або трымаеш марку выдання, або “давай да пабачэння” — і тады ўжо “гані” што хочаш.

Прычым абмежаванні, што накладаюцца гэтымі guidelines, па нашых панятках проста зверскія. Фактычна ў блогу, твітары, фэйсбуку нельга нават ужываць рэзкія палітычныя ацэнкі, не кажучы ўжо пра знявагі, пагрозы, ненарматыўную лексіку.

І ёсць прэцэдэнты, калі журналісты выляталі з працы як корак з шампанскага менавіта за тое, што перайшлі ў гэтым сэнсе мяжу.

Былі б такія guidelines у Tut.by — Юрыю Зісеру давялося б меней пакутаваць (хоць у выніку ён усё ж развітаўся з Чудзянцовым, які пасля выбачэнняў аднавіў віртуальную вайну).

Разам з тым, і прадстаўнікі іншых медыйных брэндаў, уцягнутыя ў сюжэт з Чудзянцовым — Зісерам ды падобныя сюжэты апошняга часу (Блішч — Будзімір, Лукашук — Папова), дазвалялі сабе ў сацыяльных сетках зусім не парламенцкія выразы і сумнеўныя з этычнага гледзішча дзеянні. Гэта апраўдвалася нібыта святой барацьбой з “падонкамі”.

Аднак прынцып “мэта апраўдвае сродкі” можа далёка завесці. Змагаючыся супраць нейкіх дэманізаваных персон, варта стрымліваць усё ж сваіх унутраных д’яблаў. Калі не выскачыць з гэтага заганнага кола, нас чакаюць новыя віртуальныя баі без правіл, у якіх па вушы запэцкаюцца нечыстотамі ўсе ўдзельнікі.

Дарэчы, праблема этычнага рэгулявання анлайнавага жыцця ёсць актуальнай не толькі для журналісцкага цэха. Тое ж тычыцца іншых публічных фігур. Калі нехта з прэтэнзіямі на валадара думак лаецца ў сетках бы п’яны рамізнік, то ў мяне вялікія сумневы, што ён выведзе Беларусь у светлую будучыню.

 

За ганарар — адно, у фэйсбуку — з дакладнасцю да наадварот

Іншая рэч, што варта Зісеру увесці такія guidelines — і ён умомант выкліча на сябе новы шквал сеціўнага агню: паслугач рэжыму, душыць свабоду выказванняў, усталяваў цэнзуру і г.д.

Карацей, наіўна чакаць, што кіраўнікі вялікіх рэдакцый, а тым болей дробных СМІ, анлайнавых ды афлайнавых, разгоняцца зацвярджаць такія правілы. Але спадзяюся, што, задумаўшыся над праблемамі, пра якія я дзяўбу, уладальнікі ды рэдактары медыяў хаця б трохі прачысцяць мазгі сваім супрацоўнікам.

Бо сёння бывае, што журналіст (-ка) спачатку цалкам прыстойна, прыгожа адпісваецца пра нейкую падзею для СМІ, у рэдакцыі якога атрымлівае заробак, а потым тую ж падзею пачынае з’едліва, адвязанай лексікай каменціць у фэйсбуку. І героі сюжэту паўстаюць ужо ў зусім іншым, карыкатурным ракурсе.

У выніку для газеты ці сайта — адна праўда (за ганарар), для сацыяльных сетак — іншая. Натуральна, гэта б’е па рэпутацыі СМІ.

Тут, канечне, паралельна ўзнікае іншая праблема: наколькі шчырай ёсць рэдакцыйная палітыка таго ці іншага рэсурсу. Але тое — асобны вялікі пласт, які я не буду кранаць у гэтым артыкуле.

 

Упрагайся, БАЖ!

Акрамя правіл у межах асобнай рэдакцыі, у краінах з развітай свабодай СМІ выпрацоўваюцца і этычныя рэкамендацыі на нацыянальным узроўні. На Захадзе такую місію выконваюць рады і амбудсмены ў пытаннях прэсы.

У нас праз спецыфіку як медыйнай, так і палітычнай сітуацыі падобную місію, мяркую, мусіць узяць на сябе БАЖ.

У прыватнасці, відавочна наспеў разбор канкрэтных кейсаў, звязанных з праблемамі датрымання прафесійнай этыкі ў анлайнавых медыях ды сацыяльных сетках. На грунце разбору палётаў варта выпрацоўваць “дурнеўстойлівыя” рэкамендацыі, вывешваць іх на сайце БАЖ.

Асабліва балючай ёсць праблема датрымання аўтарскіх правоў у Байнэце. Я перакананы таксама, што заўтра мы капітальна ўпрэмся ў праблему мадэрацыі каментаў, блогаў ды іншага карыстальніцкага кантэнту.

Магчыма, першай ластаўкай тут стала свежая пастанова бажаўскай камісіі па этыцы, якая выявіла яе парушэнні ў блогавай публікацыі Зянона Пазьняка на сайце “Радыё Свабода”.

Дык вось, у Фінляндыі, напрыклад, Рада ў справах СМІ зацвердзіла адмысловую інструкцыю для прафесійных медыяў, як працаваць з карыстальніцкім кантэнтам.

Сутнасць у тым, што рэдакцыя мусіць ставіць заслон допісам, якія ўтрымліваюць знявагі, распальваюць варажнечу, парушаюць недатыкальнасць прыватнага жыцця, — карацей, належыць вычышчаць увесь віртуальны гной. Падобны дакумент дзейнічае і для бельгійскіх СМІ.

У нас справа абмяжоўваецца тым, што асобныя парталы ўводзяць правілы каментавання, але і самі не надта іх трымаюцца.

 

Сродак ад віртуальнага мардабою — сеціўная самарэгуляцыя

Разумею, што ўлягаю ў ідэалізм, выглядаю белай варонай са сваімі прапановамі этычнай рэгуляцыі Байнэту. Філасофія “на вайне як на вайне” непараўнальна папулярнейшая. Ды і самі правілы не зробяць умомант усіх белымі ды пухнатымі. Але з нечага трэба пачынаць. Бо з кожным разам віртуальныя граблі б’юць усё болей балюча.

Нейкі час таму ваш пакорлівы слуга дыскутаваў на форуме Mediakritika.by з нікам malishevski пра рэгламентацыю паводзін журналіста ў сацыяльных сетках. Мне было цяжка, бо дэклараваць бязмежную свабоду перад сеціўнай супольнасцю апрыёры болей выйгрышна, чым прапаноўваць нейкія рамкі.

Дык вось, жыццё падкінула новыя аргументы. Вольнае блогерства — гэта цудоўна, але што ў выніку зрабіў славуты блогер Яўген Ліпковіч, уцягнуты ў канфлікт з Чудзянцовым?

Ён пайшоў і банальна напісаў у кнігу скаргаў TUT.BY патрабаванне, каб чалавека “з такімі маральнымі ўстаноўкамі”, як згаданы супрацоўнік, звольнілі.

То бок — увага! — вольны блогер палічыў за лепшае апеляваць да пэўнага рэгламенту, пэўных правіл, банальна зацверджаных у афлайне.

Яшчэ штрых: тым, каго зачапіў Чудзянцоў, сябры сталі настойліва раіць звярнуцца ў міліцыю ці падаць у суд.

То бок, наеўшыся бязмежнай свабоды выказванняў, народ стаў апеляваць да параграфа. Бо стала відавочна, што свабода без прававых ды этычных межаў балюча б’е бумерангам.

Якое ж маралітэ? Каб як мага радзей даходзіла да судоў, у сеціве мусіць быць дзейсная самарэгуляцыя. Мы зноў упіраемся у пытанне сеціўнай, а калі браць шырэй, то і проста агульнай культуры нашага грамадства. Тут толькі закасваць рукавы ды чысціць, чысціць аўгіевы стайні.

Иллюстрация с сайта Wallpaperscraft.ru

Оценить материал:
Средняя: 5 (1 оценка)
распечатать Обсудить в: